Caner Fidaner'den

Dillerin ayırdığını, sözcükler birleştirir

Sadi’nin Bostan’ından şevketibostana

Sadi'nin anıtmezarı - Şiraz

21 Nisan, komşumuz İran’da bir şairi, Şirazlı Sadi‘yi anma günü olarak kutlanıyor. On üçüncü yüzyılın bu bilge isminin kimi kitapları Türkçeye de çevrilmiş; örneğin Gülistan ve Bostan bazen ayrı ayrı, bazen birlikte basılmış.

Gülistan sözcüğünün “gül bahçesi” anlamına geldiği bilinir, zaten yer adı oluşturan bir sonek olan -istan eki Türkçede de yaygın. Ama bostan ne demek? Türkçede ilk önce “kavun karpuz tarlası” anlamı akla geliyor. Oysa Farsçada bostan sözcüğünün köken anlamı: bû-istan, yani “güzel kokulu yer”, ama bu sözcük yine Farsçada “meyve bahçesi” gibi daha özgün bir anlam kazanmış. Eğer uygun mevsimde bir mandalina bahçesinin içinden ya da yakınından geçtiyseniz, buraya “kokulu yer” demenin ne kadar yerinde olduğunu kabul edeceksiniz.

Şebboy

Koku anlamına gelen sözcüğünü, şebboy‘un adında da görüyoruz. Bu sözcüğün Türkçeye geçmeden önce, Farsçadaki görünüşü şabbûy şeklindeymiş, Farçada şab sözcüğünün “gece” anlamına geldiğini biliyorsanız, şebboyu hiç tanımasanız bile daha çok geceleri kokan bir çiçek olduğunu anlayacaksınız.

Şevketibostan ise kokusu ile değil, dikenleri ile tanınan bir bitki, daha çok Ege ve Akdeniz bölgelerinde olmak üzere, anadolunun pek çok yerinde doğada kendi kendine yetişiyor, dikenleriyle başetmeyi öğrenmiş kişiler tarafından toplanıyor ve kuzu etiyle yemeği yapılıp afiyetle yeniyor. İyi de, adı nereden geliyor? Bostan her ne kadar Farsçada “meyve bahçesi” demek idiyse de, Türkçeye geçtikten sonra anlam kaymasına uğramış ve “bahçe” anlamına gelmeye başlamış. Şevket sözünün kökeninde ise, Arapçada diken anlamına gelen şawka kökü var. Yani şevketibostan sözcüğü, aslında “bahçenin dikeni” demek oluyor.

şevketibostan

Şevketibostan

Şawk her ne kadar somut olarak diken anlamına geliyorsa da, mecazi olarak “dövüşme cesareti, ruhsal güç, karşı koyma azmi” gibi bir karşılığı da var. Şimdi anladınız mı, neden “şevkini bozmak” ya da “şevkini yok etmek” filan demiyoruz da, “şevkini kırmak” diyoruz? Hani Küçük Prens gezegeninden ayrılırken, çiçeği ona kendisi için üzülmemesini söyler, çünkü kendisini kaplanlara karşı koruyabilmesi için dikenleri vardır, işte şevk, bu dikenlerin bir başka adı olsa gerek!

Son bir not daha: Şevketibostan bitkisine batı dillerinde kutsal devedikeni (“Holy thistle”) gibi adlar vermişler, bitkinin botanikteki adı ise cnicus Benedictus. Burada cnicus sözcüğü eski Yunancada “kazıyarak sıyırmak, tahriş etmek” anlamına gelen knizein fiilinden türemiş, bu söz ya otun dikenlerinin toplayanların derisini nasıl tahriş ettiğini anlatıyor, ya da otun yenebilir hale gelmesi için dikenlerin kazınması, sıyrılması gerektiğini hatırlatıyor. Benedictus sözcüğü ise, ortaçağda keşişlerin şevketibostanı bir ilaç gibi kullanıyor olmalarının hatırası. İlaç gibi deyince, neye karşı ilaç diye sorabilirsiniz, bu konularda gerçekten ne ölçüde işe yaramıştır bilinmez ama, vebayı iyileştirmek için de kullanılmış bu ot, görünen tümörleri ortadan kaldırmak için de.  Girit’te ve Ege’de ise en çok kullanıldığı yer mutfak olmuş, şevketibostanın kuzu etiyle yapılan yemeği, halen sağlıklı sofraların gözdesi.

Caner Fidaner

Meraklısına:

Bostan (İngilizce tam metin – 670 KB):

http://www.iranchamber.com/literature/saadi/books/bostan_saadi.pdf

Gülistan (İngilizce tam metin – 1,57 MB):

http://www.iranchamber.com/literature/saadi/books/golestan_saadi.pdf

Reklamlar

21/04/2010 - Posted by | Dil Meselleri | , , , , ,

4 Yorum »

  1. Merhaba,

    Abi sayfanın meraklısı oldum hergün bugün dağarcığıma ne katacağım diye merakla sayfanı açıyorum.Ellerine sağlık.

    Yorum tarafından Hülya Yoleri | 21/04/2010 | Cevapla

    • Çok teşekkürler sevgili Hülya, beni ihya ettin!… 😎

      Yorum tarafından canerfidaner | 21/04/2010 | Cevapla

  2. bizi aydınlattınız.. arda’yı bile:) teşekkür

    Yorum tarafından Ayşe Deniz Poyraz | 28/04/2013 | Cevapla

    • İkinizin de ilgisine çok teşekkürler, beni ihya ettiniz… 😉 Caner

      Yorum tarafından canerfidaner | 06/05/2013 | Cevapla


Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: