Caner Fidaner'den

Dillerin ayırdığını, sözcükler birleştirir

Akdeniz mi, Ege mi?

İlkçağda Ege

Atatürk “Ordular ilk hedefiniz Akdenizdir, ileri!” dediği halde, ordu neden Ege Denizine doğru yürüdü? Son tartışma ve spekülasyon konumuz bu. Deniyor ki: “Yunanlılar, Akdeniz’in bu kısmına ‘Ege Denizi’ adını takmışlar, bölgedeki Yunan egemenliğini ve haklarını belirtmek maksadıyla ısrarla Ege Denizi deyimini kullanmaya başlamışlardı. Mustafa Kemal Paşa, özellikle bu adı kabul etmediğini belirtmek için ‘Akdeniz’ deyimini kullanmıştı” (Ref: İbrahim Artuç)

Bir makalede de şöyle deniyor: “Sadece İlkçağ dönemine ait bazı haritalarda, Midilli Adası’nın güneyine Ege (Aegean) adının verildiği görülmektedir. 1803 yılında Türkiye’de basılan ilk Türk Atlasında aynı bölgeye Anadolu Denizi denildiği, ancak, 1850 yılı sonrası Fransızca olarak basılan bazı haritalarda söz konusu bölge için ‘Mer Egée’ adının kullanıldığı gözlenmektedir. (…) Lozan Antlaşmasının Türkçe (…) metninde, anılan bölge için ‘Adalar Denizi’ tanımı yer almaktadır.” (Ref: Cevat Ülkekul)
Ama iş burada bitmiyor, Atatürk’ün, dünyanın bundan yüz yıl önceki politik ortamındaki yaklaşımı, günümüze yanlış biçimde uygulanıyor ve deniyor ki: “Niçin biz, bugün hâlâ Yunanlıların egemenlik hakkı güttüğü bu denize onların ağzıyla ‘Ege Denizi’ diyoruz? Çünkü, birçok alanda olduğu gibi, kültür ve tarih alanında da köşeye sıkıştırılmışız.” (Ref: Hulki Cevizoğlu).

Batlamyus'un, Galignani tarafından yeniden yayımlanmış (Padova, 1621) haritası

“Ege” adı üzerine
Söylenceye göre, Theseus’un babası olan Aegeus, oğlunun ölmüş olduğunu sanır, denize atlar, intihar eder, atladığı denize de Aegean adı verilir. Kimi kaynaklar ise Aegean adlı bir Amazon’dan söz eder. Aegeus’un Elencedeki en eski sözcük anlamının “dalgalar” olduğunu söyleyenler de var.
Şimdi Ege Denizi’nin adına soğukkanlı bir şekilde bakalım. Bir kere birçok yabancı kökenli ad gibi o da değişerek Türkçeleşmiş, Elenlerin ‘Aegean Pelagos’u bizde ‘Ege Denizi’ olmuş. Zaten bugünkü Ege Denizine bu adın veriliş tarihi, yeni dönem Yunanistanına yüklenecek bir sorumluluk değil, bu adın 1570’lerden beri kullanıldığı kayda geçmiş (Ref).
Üstelik Elence olarak bilinen pek çok başka ad gibi, bu söz de Anadolulu olabilir. Örneğin aigia, Luvi/Pelasgos dilinden gelen bir söz olabilir, iki olasılık var: Birincisi, bu sözcük “palamut meşesi” anlamına geliyor olabilir, ikincisi, “aiga”nın atası, “toprak ananın yeri” anlamına gelen “aia-ka” olabilir (Ref: Bilge Umar).

Batlamyus/Galignani haritasında "Mare Egeum"

Asıl önemlisi, bu konunun son dönemde neden ortaya atıldığı. Ege Denizi adını yıllardır kullanıyorduk bir şey olmadı da şimdi yeni bir iddia mı ortaya atıldı? Birileri, “Bak bu ad aslında Türkçe değil, demek ki burası sizin değil” mi dedi? Hayır! “Vaaay, bu ismin kökeni Yunancaymış, demek ki biz kültürel baskı altındayız!” diyen biziz. Bu biraz, ismi Anadolu’nun eski ana tanrıçası Kibele’den geliyor diye, Sibel Can’ın pagan etkisi altına girdiğini iddia etmeye benziyor!..

Yer adları çeşit çeşit
Yer adları çeşit çeşittir, diller arasında gözlenen farklılıklar da say say bitmez. Örneğin Ruslar, bütün Çin için, kendilerine en yakın Çin bölgesi olan Kitay’ın adını kullanıyorlar. Elenlere Yunan diyoruz, çünkü ilk tanıdığımız Elen kavmi İyonyalılar (=”ionian”) olmuş, o adı bütün Elenler için kullanmışız. Yalnız Türkçede değil, Farsçada da Elenlere Yunan deniyor, İbranicede de. Batılı dillerinde ise Elenlere Grek (“Greek”) denir. Bu sözcük Latincede “Graia şehrinde oturanlar” demek. Romalılar bu sözcüğü Graialılar, ‘Cumai‘lilere yardım ettikleri sırada öğrenmişler ve bu adı bütün Elenler için kullanır olmuşlar.
Bugünün Anadolusuna bir zamanlar Asia denirdi. Sonra anlaşıldı ki doğuda daha büyük topraklar var, “Asia= Asya” adı o büyük bölgeyi ifade etmeye başladı. Anadoluya da “Asia Minor=Küçük Asya” dendi, hatta Romalılar Anadoludaki eyaletlerine bu adı verdi.
Peki Anadolu sözcüğü nereden geliyor? Eski Elencede ‘ana‘, ‘yukarı’ demek, ‘tellein’, ‘yerine getirmek, tamamlamak’, ‘anatellein’ (=yukarı çıkmak) ise güneşin doğuşu anlamına geliyor, zamanla anatole sözcüğü “doğu yönü” anlamını kazanmış, sonra orta Latince döneminde, Küçük Asya adının yerini almış, Türkçede de Anadolu olmuş.
Bu durumda, yer adlarını bir kültürel baskı aracı diye yorumlamak anlamlı mı?

Natolia (Anatolia = Anadolu) haritasında "Mer Egée" ifadesi var, Çizen: Allain Manesson Mallet (Frankfurt, 1719)

Kendimize güvenelim
Naziler Eugenic (öjenik okunacak), yani “güzel, iyi soy” diye bir sözde-bilim yaratmışlardı. Nazilerin sözde bilimadamları da kendilerinin hasta, sakat saydığı bireyleri kısırlaştırıp yalnızca “yetkin” kadın ve erkekleri çiftleştirerek “yetkin bir ırk” yaratmak istiyorlardı. Sonradan, genetik bilimi, böyle kısıtlı olanaklarla yürütülen çitleşmelerin soyu geliştirmeyeceği, tersine soyun gelişme olanaklarını azaltacağını gösterdi. Kullandığımız yer adlarından bazılarını kökenleri yüzünden dışlamaya kalkmak da bir çeşit “dilde öjenik” değil mi?.
Bütün dünya Akdeniz‘e, Mediterranea (Mediterraneum mare = Toprakların -veya dünyanın- ortasındaki deniz) diyor, o denize bu adı Roma İmparatorluğu vermiş. Bir yabancının, “Kültür ve tarih alanında İtalyanlar tarafından köşeye sıkıştırılmışız, çünkü onların atalarının bu denize verdiği adı kullanıyoruz” dediğini duydunuz mu?
Marmara Denizi, adını adalardan çıkan mermerden almış, İstanbul‘un adı, Rumcanın “eis-tan-polis / şehre doğru” sözünden geliyor, Trakya‘nın adı ilkçağın Thrac (= Trak) kavminden köken almış, bütün Ereğli‘lerin adları tanrı Herakles ile bağlantılı. Örnekler saymakla bitmez. Bütün bunları da değiştirelim mi? Lütfen kendi kendimize sanal savaşlar yaratmayalım, kendimize güvenelim ve Anadolu’nun binlerce yıllık tarihini dışlamak yerine o tarihe sahip çıkalım.

Caner Fidaner

(Radikal gazetesinin pazar eki olan Radikal İki’nin 7 Ocak 2007 tarihli sayısında yayımlanmıştır.)

Reklamlar

10/07/2010 - Posted by | Dil Meselleri | , ,

Henüz yorum yapılmamış.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: