Caner Fidaner'den

Dillerin ayırdığını, sözcükler birleştirir

Bienal Kaç Yılda Bir Olur?

Üç dilli Rosetta taşı

Bir zamanlar, kız arkadaş seçerken özel bir yöntem uygulayan bir dostum vardı, yeni tanıştığı her bayana bir punduna getirip sorardı: “Bienal kaç yılda bir olur?” Kız cevabı bilemezse bizim arkadaş tarafından yemeğe davet edilme şansını kaybetmiş olurdu. Cevap “İki yılda bir” ise, kız yarım puan alırdı. Tam puan için gereken cevap şöyle bir şey idi: “Aman canım, bilmiyor musun? Bi- iki anlamına gelen bir önek, annual da yıllık demek, yani bienal iki yılda bir olur kuşkusuz!”

Bi- ekini gündelik konuşmalarımıza girmiş birçok sözcükten anımsıyoruz, her iki cinse de meyli olan anlamına gelen biseksüel’den, iki tabanlı sayı sistemini ifade eden matematik terimi binary’ye kadar birçok yerde geçiyor bu önek. Örneğin içinde aynı metnin iki ayrı dilde sürümlerini içeren bir kitaptan gündelik konuşmada iki dilli diye söz edebilirsiniz, ama entel bir çevrede hava atmak istediğinizde “O kitap bilingualdir” sözünü kullanmanızı öneririm. Denenmiş, etkisi gözlenmiştir.

Harun Reşit’ten Rosetta taşına

Böyle paralel metinler içeren kitaplar günümüzde de dil eğitiminde kullanılıyor, ama bu paralel metinler asıl eski dillerin yazılarını anlamamıza yaramış. Dünyanın gelmiş geçmiş en ünlü çok dilli tabletine Rosetta taşı deniyor. 1799’da Napoleon’un askerleri tarafından Mısır’da bulunmuş, 1822’de Thomas Young adlı İngiliz ile Jean-François Champollion adlı Fransız tarafından okunarak eski Mısır hiyerogliflerinin çözülmesini sağlamış bu taşın üzerinde, aslında iki dilde de değil, şu üç dilde tekrarlanmış bir metin kazılıdır: Eski Mısır hiyeroglifi, geç dönem Mısır yazılarından biri olan “Demotik yazı” (yani “Halk yazısı”), bir de eski Yunan yazısı. Peki, neden bu taşa Rosetta gibi parfüm markasına benzeyen sosyetik bir ad konmuş, merak ediyor musunuz?

Efendim, aslında Rosetta adı, taşın bulunduğu sahil şehrine o zamanlar Fransızların taktığı ad, İskenderiye’nin 65 km doğusundaki bu şehri halife Harun Reşit kurmuş, onun için de şehrin adı Reşit olmuş, Mısırlılar bugün de bu şehre Reşit diyorlar. Taşın aslını görmek isterseniz Londra’ya, British Museum’a kadar uzanmanız gerekecek, ama size kopyası yeterli olacaksa Kahire’deki Mısır Müzesi’ne uğramayı tercih edebilirsiniz.

Çayın dublesi, yatağın ikizi

Biraz düşününce insan fark ediyor ki, iki tane olma kavramı için kullandığımız başka sözcükler de var: ikiz, çift, çifte, duble gibi. Ama bu sözcüklerin birbirlerinden biraz farkları var; genellikle bir nesnenin çok benzerinden bir tane daha varsa, ikiz kardeşler‘deki gibi ikiz sözcüğünü kullanıyoruz. Buna karşılık karı – koca gibi, ayakkabının sağ ve sol teki gibi farklı olan, ama birbirini tamamlayan iki nesne ise bir arada bir çift oluşturuyor. Aynı nesneden iki tane birden olunca çifte oluyor, hani iki tane namlusu olan tüfek “çifte”dir ya, öyle işte. Olağanın iki katı büyüklükteki bir ölçüyü de duble diye ifade ediyoruz, “Abiye çek bir duble çay!” derken olduğu gibi. İyi de, neden çayın büyüğü için duble sözcüğünü kullanırken, iki kişilik bir otel odası istediğimde resepsiyondaki arkadaş “Yatak dabıl mı olsun, tvin mi?” diyor? Dahası, neden otel broşürlerinde bu sözcükler double ve twin diye yazılıyor? Bu sözcüklerden birincisi için çifte yatak diyebiliriz, ötekini de ikiz yatak olarak adlandırabiliriz.

Nereden nereye geldik… Fakat belki de siz hâlâ, kızlara “Bienal kaç yılda bir olur?” diye soran arkadaşımın encamını merak ediyorsunuzdur. Arkadaşım bir gün birdenbire öyle sorular sormaktan vazgeçti, çünkü bir kıza aşık olmuştu. Sonra da onunla evlendi.

Caner Fidaner

Reklamlar

14/07/2010 - Posted by | Dil Meselleri | ,

Henüz yorum yapılmamış.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: