Caner Fidaner'den

Dillerin ayırdığını, sözcükler birleştirir

Mevlânâ Rum muydu?

Maurice Béjart - Mevlana Gösterisi

Mevlânâ Celâleddin-i Rumî‘nin adındaki Rumî sözcüğünün ne anlama geldiğini hiç düşündünüz mü? Bugünkü Türkiye Türkçesinde Rum dendiğinde ‘Yunan soyundan olup Anadolu’da yaşamakta olan kişiler’ anlaşılıyor. Ama Mevlânâ’nın bu anlamda Rum olması mümkün değil, çünkü Konya’ya yerleşmesiyle bitecek olan göç yolculuğu Anadolu’nun batısından değil, doğusundan, ta bugünkü Afganistan’dan başlamış. 1207 yılının 30 Eylül günü doğmuş olan Mevlânâ henüz beş yaşında küçük bir çocuk iken, ailesi Horasan’dan yola çıkıyor, çeşitli ara duraklardan sonra 1222’de Karaman’a, 1228’de Konya’ya yerleşiyor. 1273 yılındaki ölümüne kadar, Mevlânâ Anadolu’da yaşıyor.

Her bir sözcüğün kendine göre bir yaşamı var, sözcük zaman içinde ortadan kalkabiliyor, biçim değiştirebiliyor ya da öncekinden çok farklı bir anlam kazanabiliyor. Rum sözcüğü de tarihsel koşullarla birlikte kılık değiştirmiş. Öyküsü, tarih derslerinde adını Doğu Roma olarak öğrendiğimiz devletin kurulmasıyla başlamış. Bugünün İstanbul’unu başkent yapan bu devlet kendisini doğrudan Roma olarak adlandırdığından, o devletin topraklarına da Roma deniyordu. Onuncu, on birinci yüzyılda Anadolu’ya gelen Türklerin ağzında bu sözcük Rum biçimini aldı, uzun bir dönem de öyle kaldı. Yani, Mevlânâ’nın yaşadığı 13. yüzyılda Rum sözcüğü, Anadolu anlamına geliyordu. Bugün Trakya için kullandığımız Rumeli (“Rum Eli”, yani “Rum toprağı”) adı da o günlerden bir yadigâr.

Öte yandan, eski dönemlerde aynı ismi taşıyan ünlü kişileri birbirlerinden ayırt etmek için, adlarına memleketlerinin de eklendiğini bilirsiniz, Ercişli Emrah, Erzurumlu Emrah gibi. İlkçağ düşünürleri için de aynı yöntem kullanılmış, örneğin: Elealı Zenon, Kıbrıslı Zenon. İşte Mevlânâ’nın adının sonundaki Rumî sözcüğü de, onun Anadolulu olduğunu ifade ediyor.

Hocamız, Anadolulu Celâlettin

Bir anababamızın koyduğu isimlerimiz vardır, bir de hayatımız boyunca edindiğimiz ya da kazandığımız isimler. Örneğin, Mevlânâ, 800 yıl önce Belh kentinde doğduğunda kendisine Celâleddin (yani ‘dinin ululuğu, yüceliği’) adı verilmiş. Ama yüzlerce yıldır bütün dünya onu Mevlânâ olarak tanıyor. Acaba bu ismin anlamı ne? Mevlâ sözcüğü, biliyorsunuz, Allah’ın adlarından biri, ama Arapçada başka karşılıkları da var, yerine göre ‘sahip, efendi, köleyi özgür bırakan, eğitici, yardımcı…’ gibi anlamlar taşıyor. Mevlâ sözcüğünü Mevlânâ şekline getirdiğimizde ise, ‘efendimiz, hocamız’ demiş oluyoruz. Derler ki, Mevlânâ öğrencileri tarafından böyle adlandırılmış, sonra da bu adla tanınmış. Altı ciltlik Mesnevi‘si ile hâlâ hepimize bir şeyler öğrettiğine göre, bu adı bileğinin hakkıyla kazandığını kabul etmek gerek!
Ölüm günü olan 17 Aralık’ta, Konya’da her yıl Mevlânâ’yı anmak için törenler düzenleniyor, bu törenlere
şeb-i arus adı veriliyor. Aslında arus sözcüğü, ‘evlenen kişi’ demek, şeb-i arus ise ‘düğün gecesi’ anlamına geliyor. Mevlânâ için ölüm bir son değil, ‘Allah’la, evrenle, sonsuzlukla buluşma’ olduğu için, törenlere de bu isim verilmiş.

Demek ki Mevlânâ Celâleddin-i Rumî‘nin adını söylerken, aslında Hocamız, Anadolulu Celâlettin demiş oluyoruz. Yüzlerce yılı aşıp bizimle birlikte var olmaya devam eden bu hemşerimize saygı göstermenin, onun eğiticiliğe devam etmesine katkıda bulunmanın tek yolu var: Kitaplarından bir şeyler öğrenmek. Evet, şimdi Mesnevi’yi okumanın zamanıdır: İnanın bana, televizyon dizilerindekilerden daha heyecanlı öyküler bulacaksınız içinde!…

Caner Fidaner

Radikal gazetesinin pazar eki olan Radikal İki’nin 14 Ekim 2007 tarihli sayısında yayımlanmıştır.

Reklamlar

29/07/2010 - Posted by | Dil Meselleri | , , , ,

1 Yorum »

  1. Değerli Arkadaşım, sıradan işlerimizin yoğunluğu arasında bimediğimiz ama bildiğimizi sandığımız çok önemli şeyleri öğrettiğin için çok teşekkürler, sen yazmaya biz okumaya devam edelim .

    Yorum tarafından Feyzullah Öztürk, | 09/08/2010 | Cevapla


Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: