Caner Fidaner'den

Dillerin ayırdığını, sözcükler birleştirir

“Minik Ayı” Orson Welles

1965 Dünya Güreş Şampiyonası (Solda Ahmet Ayık, sağda Medved)

Senelerce, senelerce evveldi, 1964 Tokyo Olimpiyatlarını babamla radyodan dinliyorduk. O zamanlar Türkiye’ye olimpiyatlardan madalya getiren güreşçilerimizden Ahmet Ayık’ın başta gelen rakibi, büyük Rus güreşçisi Aleksandr Medved idi. Babam Medved adının Rusçada “ayı” anlamına geldiğini söylediğinde çok şaşırmış, kendi kendime “Vay canına, Türkçede birisine ‘ayı’ dersen hakaret olur, ama demek ki Rusçada bu söz bir çeşit övgü imiş?” diye düşünmüştüm.

Sonra, altmışlı yılların Technicolor İtalyan filmlerinin bol kaslı kahramanları Herkül ile Masist’in, yerine göre arkadaşı, yerine göre de rakibi olan bir karakterin, Ursus’un adını duydum. Ancak bu adın da Latincede “ayı” anlamına geldiğini öğrenmem için gökyüzünü biraz da olsa tanımam ve Türkçede “Büyük Ayı – Küçük Ayı” dediğimiz yıldız gruplarına astronomların Ursus Major – Ursus Minör adını takmış olduklarını bir yerlerde okumam gerekti.

Ayıya eski Yunanca’da arktos dendiğini söylediğimde, hemen kuzey kutbuna Arktika adının niçin verildiğini düşüneceksiniz mutlaka. Hayır, oradaki ayılar yüzünden değil! Bağlantı şöyle: Kutup yıldızı ve onun içinde bulunduğu Büyük Ayı – Küçük Ayı yıldız takımları nedeniyle, eski Yunanca’daki arktos, yani ayı sözcüğü kuzey yönünü ifade ediyor. Bunun için, yerkürenin kuzeyinde bulunan ve buzlardan oluşan kara parçasına 1391’de artik deniyor, 1556’da ise bu ad eski Yunanca’ya daha çok benzetilerek arktik yapılıyor. Bu noktada aklıma şu geliyor: Madem kuzey kutbunun adı da ayı sözcüğünden geliyor, orada yaşayan ayıya ne ad verilecek? 18. yüzyılda kutup ayısını yeni bir tür olarak tanımlayan Constantine John Phipps, bu türe Ursus maritimes, yani deniz ayısı diyerek bu problemi çözmüş!

Kendi dilimizi de unutmayalım ve Türkçedeki ayı sözcüğünün, ilk kez Uygurcada ve adığ biçiminde yazıya geçtiğini söyleyelim. Ya komşu diller? Bu hayvana Arnavutçada ari, Ermenicede arj deniyor.

Orson "Ayicik" Welles, 1982

Yazıyı buraya kadar okuyanlar, Orson Welles’in önadının da bir şekilde ayı sözcüğü ile bağlantılı olduğunu anlamıştır sanırım. Gerçekten de, Latincedeki ursus sözcüğü Fransızcada ours haline gelmiş, onun küçültme hali ourson olmuş, oradan da bir erkek adı olarak Orson ortaya çıkmış. Yani Orson, aslında “ayıcık” demek. Valla, bence bu isim Orson Welles’e yakışıyormuş!

Son notumuzu da ekleyip yazıyı burada keselim ki, kimse bu yazıyı sonuna kadar okuyacağım diye işinden gücünden olmasın: 1964’te altın madalyayı Aleksandr Medved’e kaptıran Ahmet Ayık, ertesi yılki dünya güreş şampiyonasında Medved’i yenmiş. Üstelik bu sonuç, Medved’in spor yaşamı boyunca aldığı tek yenilgi olmuş.

Caner Fidaner

Bu yazı 6 Mart 2009 tarihli Habertürk gazetesinin yirminci sayfasında yayımlanmıştır.

Reklamlar

15/08/2010 - Posted by | Dil Meselleri | , , , ,

Henüz yorum yapılmamış.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: