Caner Fidaner'den

Dillerin ayırdığını, sözcükler birleştirir

Buzukiniz Bozuk mu, Sağlam mı?

Jacqueline du Pré

Elgar‘ın çello konçertosunu hiç Jacqueline du Pré‘den dinlediniz mi? Ben sık sık dinlerim, şu anda da bilgisayarımda çalıyor. 1987’de mültipl skleroz gibi sevimsiz bir hastalığın ağır bir tipi yüzünden kaybettiğimiz bu büyük müzisyen, yirminci yüzyılın belki de en iyi çellocusu. Onun 1973’e, yani hastalığı ortaya çıkana kadar yaptığı kayıtları dinlediğinizde, çellonun ne kadar etkileyici bir çalgı olduğunu farkediyorsunuz.

Ben aslında eskiden beri viyolonseli sever, bol bol dinlerdim, ama doğrusu viyolonsel ile çello‘nun aynı çalgı olduğunu ilk öğrendiğimde çok şaşırmıştım. Efendim, meğerse telli çalgılar ailesinin bu bireyinin adı eskiden violoncello (‘viyolonçello’ diye okunacak) imiş. Bu isim şöyle oluşmuş: Violon (yani ‘büyük viola’) denen bir büyük keman varmış, onun adından küçültme ekiyle İtalyanlar violoncello sözcüğünü türetmişler, çalgının adı öteki dillere de buna benzer biçimlerde geçmiş. Sonraları İngilizce’de violoncello sözcüğünü uzun bulanlar, bu alete kısaca cello (‘çello’ okunacak) demişler, tarih 1876. Türkçe’de biz hem İtalyanca’dan aldığımız uzun adı, hem de İngilizce kökenli kısa adı kullanıyoruz.

Buraya bir not daha düşeyim: Telli – yaylı çalgılar ailesinin bireylerine verilmiş benzer isimler hep bir tanrıçanın adından türemiş, eski Romalıların eğlence ve kutlamalar tanrıçası olan Vitula’nın!

Belki bu noktada; ‘Peki, biz kemana neden keman demişiz?’ diye merak edebilir insan, bu sorunun cevabı da şöyle: ‘Keman kaşlı güzel’ benzetmesinden de anlaşılacağı gibi, keman sözü Farsça’da ‘yay, kıvrım’ anlamına geliyor. Bu söz Türkçe’de başlangıçta kemanın yayını ifade ediyorken, on sekizinci yüzyılda batıdan gelen çalgının adı haline gelmiş.

Buzuki

Bozuk saz, bozuk düzen
Viyolonsel nasıl Batı’dan kendi adıyla gelmişse, Anadolu’dan gitmiş bir çalgının da Türkçe adıyla birlikte göç etmiş olması hiç şaşırtıcı değil. Nitekim Yunan müzik aleti olarak bildiğimiz ve
Yeni Türkü‘nün seksenli yıllardan başlayarak geniş kitlelere tanıtıp sevdirdiği buzuki‘nin adı da bozuk sözcüğünden geliyor. Fakat aman dikkat, buradaki ‘bozuk’ sözcüğü, ‘iyi işlemeyen, bozulmuş’ anlamına gelmiyor, söz konusu olan, bozuk adlı bir bağlama çeşidi. Müzik yazarlarımız bozuk saz denen bağlama çeşidinin Anadolu’nun kimi bölgelerinde halen kullanıldığını, bu ada on sekizinci yüzyıldan itibaren rastlandığını kaydediyorlar. Ayrıca bir de bozuk düzen ya da kara düzen denilen değişik bir akort sistemi var. 1920’li yıllarda Anadolu’dan Yunanistan’a giden Rumlar ‘bozuk saz’ı da yanlarında götürmüşler, orada yaşadıkları özel koşulların sonucunda ortaya çıkmış olan rebetika (rembetika) müziği ile birlikte buzuki adlı çalgıyı da geliştirmişler; hatta 40’lı yılların sonlarında çalgının üç çift teline bir dördüncü çift eklemişler.

Unutmadan not edelim: ‘Bir şey mi yaptım? Niye bana bozuk çalıyorsun?’ deyiminde de ‘bozuk adlı sazı çalmak’ kastediliyor, Tietze‘ye bakarsanız bu deyimde, sözcüğün “arızalı” anlamına gönderme yapan bir kelime oyunu var!

Jacqueline du Pré

Aslında biliyoruz ki, bağlamanın anayurdu Orta Asya, büyük dedesi de kopuz. Ama bugün Orta Asya’da en yaygın olarak çalınan iki telli sazın adı dütar. Bu çalgı ile bizim bağlamayı karşılaştırırsak, batıya doğru göç etme sürecimizde müziğimizin de ne kadar zenginleştiğini anlayabiliriz. Burada dütar’ın “iki telli” olması dikkat çekici. Farsça’da ‘nün iki olduğunu tavladan biliyoruz, tar sözcüğünün de “tel” demek olduğunu da ekleyelim. Buradan sitar dediğimiz çalgının adının da “üç telli” anlamına geldiği tahmin edilebilir.

Hani; “Saçların tarümar…” diye bir şarkı vardır, işte o tarümar sözcüğünün ilk hecesi “saç teli” anlamına geliyor, son hecesi mar “yılan” demek; aradaki ü harfi ise “ve” ekinin eşdeğeri.

Galiba lafı uzattım, Elgar’ın çello konçertosu neredeyse bitiyor. Bu konçertonun her bitişi bana yaşamın sınırlılığını anımsatıyor, bu yüzden hemen ardından başka bir parçayı dinlemeye başlamam gerek. Bu nedenle yazıyı burada kesiyorum izninizle, şimdi sırada Haydn‘ın çello konçertosu var… Tabii yine Jacqueline du Pré‘den!

Caner Fidaner

Meraklısına:

Elgar’ın çello konçertosunun ilk bölümünü Jacqueline du Pré’den dinlemek ve izlemek istiyorsanız burayı tıklayınız. Video klipte orkestrayı du Pré’nin kocası Daniel Barrenbraum yönetiyor.

Bu yazı Radikal gazetesinin pazar eki olan Radikal İki’nin 29 Temmuz 2007 tarihli sayısında ilk şekliyle yayımlanmıştır.

söz konusu olan
Reklamlar

04/09/2010 - Posted by | Dil Meselleri | , , , , , , , , , , , ,

4 Yorum »

  1. Canercim,

    yazının içeriğini pek beğendim, yine :)) sadece beni bütün yazılarda feci halde rahatsız eden “ey okur” nidası burada da etti. nedenini düşündüm biraz. herhalde yazarla eşit konumda olmak istiyorum ve o benden çok şey biliyor olsa da ey okur sen bunu bilirsin, sevgili okur bunu tahmin edebilirsin diye yazan biri beni irite ediyor sanırım. yazılarınla aramda mesafe oluşturan şey bu. bu belki de senin yakınlaştıracak diye düşündüğün şey. belki de okurların seviyor sorun bende, bilmiyorum. okurken yine gerildim, artık yazacağım dedim. öpüyorum şekerim.

    Yorum tarafından nuray göktaş | 04/09/2010 | Cevapla

    • Nuraycım, hem ilgine, hem de uyarına çok teşekkürler… aslında bu uyarı bana bu yazılar gazetede yayımlanırken de başka bir arkadaştan geldi, bir noktadan sonra o söylemi değiştirdim. Şimdi blog’a eklerken ise başka düzeltmeler yapmakla birlikte o söylemi değiştirmeye gerek görmemiştim. Ama senin uyarından sonra hemen bu yazıyı değiştirdim, diğerlerini de değiştireceğim. 8-))

      Yorum tarafından canerfidaner | 04/09/2010 | Cevapla

  2. Sevgili Caner,

    Yzını keyifle okudum..şimdiye kadar yanlış bildiğim bir şeyi düzeltme imkanım da oldu böylece. Çello’yu farklı bir müzik aleti olarak biliyordum çoğu kişi gibi..katkın için,güzel yazıların için teşekkür ederim.

    Yorum tarafından MİNE UYGUR | 04/09/2010 | Cevapla

    • Sevgili Mine, ilgin için asıl ben teşekkür ediyorum… 😎

      Yorum tarafından canerfidaner | 04/09/2010 | Cevapla


Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: