Caner Fidaner'den

Dillerin ayırdığını, sözcükler birleştirir

Tombaladan Sonra Tumba Yatak

Eski "kartelâ"lar artık "kart" oldu

Ben çocukken televizyon yoktu, henüz “Homini gırtlak, pufidi kandil, tumba yatak” şarkısı da bestelenmemişti. O dönemin yılbaşı gecelerini tombala ile birlikte hatırlarım. Yemekten sonra salonda toplanırdık. Babam ellerimize kartelâlar tutuşturur, hepimize küçük kağıt parçaları verirdi, çıkan numaraları kapatalım diye. Sonra yıl boyu o gece için saklanmış torbayı eline alır, içindeki düğmeye benzer 90 numarayı iyice karıştırıp birer birer çeker, çıkan numaraları yüksek sesle okurdu. Kartelânızda o numara varsa hemen üzerini kapatmanız gerekirdi. Kartelâsındaki sıralardan birini ilk tamamlayan bağırırdı: “Birinci çinko!Öteki oyuncular “Tüh, kaçırdık” derlerdi, ardından oyuna dönerdik ve çinkonun ikincisini ya da “tombala”yı kaçırmamaya çalışırdık.

Bir gün annemin mutfaktaki bazı kaplara da çinko dediğini farkettim. Tombaladaki çinko ile bu kapların ilişkisini kuramadığımdan bu sözcüğün kökeni benim için uzun süre bir sır oldu.

Sonra bir gün çinko sözcüğünün İtalyanca’da “beş” anlamına geldiğini farkettim, tombalada bir sıradaki beş rakam tamamlanınca “Çinko yaptım” derken, aslında “Beşli yaptım” diyorduk demek ki!

Eski ahşap numaralar

Tombala sözcüğü de İtalyancaydı, “Ters dönmek, ters dönüp yere düşmek” anlamına gelen tombolare fiilinden geliyordu. Oyunda bütün numaraları tamamlayınca kartelâyı ters çevirir, küçük kağıt parçalarını dökerdik ki, rakamları tek tek okuyup hepsinin çıkmış olduğunu kanıtlayalım. Anlaşılan bütün rakamları bitirmiş oyuncu “Tombalaaaa!” diye bağırırken, aslında “Düştüüüü!” demiş oluyordu.

İtalyanca "tombola", Türkçe "tombala"

Yıllar içinde pek çok şey değişti. Ahşap numaralar plastiğe döndü, tombala takımları ucuzladı, her yıl yenisi alınmaya başlandığından takımlar saklanmaz oldu. Üzerlerinde babamın parmak izleri olan tahta numaralar kimbilir nereye göçtüler. Köşeleri yıpranmış kartelâlar da adlarıyla birlikte ortadan kayboldu, kartelâların eskimeye fırsat bulamayan torunlarına ise kart denir oldu.

Mutfak kabı çinko’nun, aslında bir metalin adı olduğunu da yıllar içinde öğrendim. Peki ama, ona niye çinko diyorduk? Metalin bir özelliği yüzünden! Saflaştırmak için eritip katılaştırılan çinko sivri sivri, çatal ucu gibi şekilleniyordu. Bu yüzden 16. yüzyılda Paraselsus bu metale, Almanca’da “Sivri uç, çatalın dişi” demek olan zinke adını vermişti. Bu ad İtalyanca’ya zinko, Türkçe’ye çinko kıyafetiyle göçmüştü.

Yıllar sonra Sezen Aksu‘nun “Homini gırtlak…” şarkısını dinlerken, annemin yorgun gecelerde beni “Tumba yatak” diye yatırdığını hatırladım, demek ki o zamanlar annem bana “Düş aşağı” diyormuş! Sözcükler böyledir işte; unuttuğunuz bir sözcük bile ortadan kalkmaz, beklemediğiniz bir anda yolunuza çıkıp sizi şaşırtmak için bir köşede gizlenir.

Caner Fidaner

Reklamlar

31/10/2010 - Posted by | Dil Meselleri | , , ,

4 Yorum »

  1. Sevgili Caner,
    Osmaniye yöresinde de tombalak aşmak diye bir söz var. Demekki kökeni buraya dayanıyormuş.
    Selamlar
    Kobaner

    Yorum tarafından mehmet kobaner | 31/10/2010 | Cevapla

  2. Sevgili Caner, tombala evet bizim dönemin -senden büyük olsam da- yılbaşı eğlencesiydi,nedense başka zaman oynanmazdı, yılbaşına hastı.
    Güzel günleri bir kez daha hatirladim. Sağolasın.
    çinkonun “beş” ve “sivri uç”anlamları için de. Sevgiler

    Yorum tarafından Gunes Caner | 31/10/2010 | Cevapla

  3. Hocam, bu konudan emin olamadım. “Tombalak” sözcüğü ve ondan yapılmış deyimlerle ilgili kaynaklara baktım da, köken farklı olabilir. “Tombalak” sözcüğü çeşitli bölgelerde yuvarlak ve küçük nesneler için kullanılıyor, örneğin bazı yerlerde “domates” anlamına geliyor. Ayrıca “tüylütombalak => şeftali”, “karatombalak => zeytin” demekmiş. “Tombalak atmak (veya aşmak)” da özellikle küçük çocukların ya da keçi gibi kimi hayvanların takla atması demekmiş, bildiğin gibi. Sözlükler (Hasan Eren – Nişanyan), “tombalak” sözcüğünün Türkçe kökenli “tombul”dan türediğini yazıyorlar (top > topul > topbul > tonbul > tombul). Hatta “tombarlak” da saptanmış, ki bu sözcük “toparlak”ın önceki hali olsa gerek. Yuvarlak nesnelere ad olmuş benzer başka sözcükler de derlenmiş. Fakat gerek “tombul” ile “tombalak”ın yazılı Türkçede 19. yy’dan önce görülmeyişi, gerekse yalnızca anadolu Türkçesinde kullanılmaları insanı düşündürüyor.

    Yorum tarafından canerfidaner | 31/10/2010 | Cevapla


Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: