Caner Fidaner'den

Dillerin ayırdığını, sözcükler birleştirir

Kelebeğin Rüyası, Zuang Zi ve Borges

 

Kelebeğin Rüyası (Sanatçısı ve yapıldığı tarih belli değil)

Kelebeğin Rüyası (Sanatçısı ve yapıldığı tarih belli değil)

Yılmaz Erdoğan’ın filmi sayesinde (Kelebeğin Rüyası, 2013) gündelik hayatımıza giren o ünlü mesel ile ilk kez Borges’in bir kitabında, Olağanüstü Masallar’da karşılaşmıştım (Jorge Luis Borges – Adolfo Bioy Suarez, Olağanüstü Masallar, çeviren: Ergün Akça, Mitos Yayınları, 1993). O kitaptaki metin Anthony Kerrigan’ın düzenleyip çevirdiği İngilizce sürümden (Herder & Herder, 1971) Türkçeye aktarılmıştı. Kitabın yirmi sekizinci sayfasında yer alan parça şöyleydi:

.

ZUANG Zİ’NİN DÜŞÜ

Zuang Zi düşünde bir kelebek olduğunu gördü, ama uyandığında, düşünde kendini bir kelebek olarak gören bir insan mı, yoksa düşünde kendini bir insan olarak gören bir kelebek mi, olduğunu bilemedi.

Zuang Zi’den (1889),

Herbert Alen Giles

.

Zuang Zi

Zuang Zi

Bu parçada gördüğü düşü anlatan ve meselin ilk sahibi olarak görünen kişi milattan önce dördüncü yüzyılda yaşamış bir Çinli filozof; kendisini, Taoizm’in kurucusu Lao-Zi’nin ardılı sayıyor (Yukarıdaki alıntının kaynağı olan Türkçe metinde bu filozofun adı İngilizce çevirilerde olduğu gibi “Chuang Tzu” şeklinde yazılmıştı, ama ben Çince özel adlar için okunuşuna en yakın olduğunu düşündüğüm Türkçe yazımı kullanmayı tercih ediyorum).

Borges bu anekdota “Zamana Yeni Bir Reddiye” (“A New Refutation of Time”, 1944-1946) adlı felsefi makalesinde de yer vermiş. O yazıda Borges Berkeley ve Hume’dan örnekler vererek öznelliği tartışıyor. Sonra sözü kelebeğin gördüğü rüyaya getirerek “zaman” kavramında bir süreklilik olmayabileceğini savunuyor. Anladığım kadarıyla şunları söylüyor: Rüyanın sona erdiği uyanma anından geriye gittiğimizde, yani rüyanın tam içindeyken kelebek Zuang Zi’yi tanımamakta, bilmemektedir. Demek ki rüya ve uyanıklık dönemleri birbirine gönderme yapmaya ihtiyacı olmayan, birbirinden bağımsız iki zaman dilimidir. Her ne kadar zaman parçalarının hep birbirini izlediğini düşünüyor olsak da, zamanın gerçekten bu şekilde aktığının, ileriye doğru gittiğinin bir kanıtı yoktur. Yani zaman kavramı nesnel değil özneldir, daha doğrusu biz onu nasıl düşünüyorsak öyledir.

Makalenin ilginç bir sonu var. Okuduğum İngilizce çeviriden (Donald Alfred Yates, James East Irby – 1964) Türkçeye aktarabildiğim kadarıyla Borges yazısını şöyle bitiriyor:

Zaman, beni oluşturan malzemedir. Beni boydan boya kaplayan bir nehirdir zaman, ama o nehir de ben’im; zaman beni mahveden kaplandır, ama o kaplan da ben’im; beni tüketen ateştir zaman, ama o ateş de ben’im. Ne yazık ki dünya gerçek; ben de ne yazık ki, Borges’im.

Bunları düşünerek uykuya dalıyorum. Düşümde çiçekten çiçeğe uçan, bir daldan kalkıp ötekine konan bir kelebeğim. Bildiğim ‘ben’ o düşün içinde yok. Sonra uyanıyorum ve kelebeğin rüyasındaki bir görüntüden ibaret olmadığımı kendime kanıtlama ihtiyacı duyuyorum. Düşünüyorum, bu mesel bana gelene kadar ne kadar çok kişinin zihninden geçmiş. Zuang Zi ile başlayan bu zincirde kimler yok ki, Herbert Alan Giles, Anthony Kerrigan, Jorge Luis Borges, Adolfo Bioy Suarez, Donald Alfred Yates, James East Irby, Ergün Akça, Yılmaz Erdoğan, hatta bir tweet’inde sözünü ederek bu eski meseli hatırlatan Sema Kaygusuz… Bunca zihin o tülden ince, tüyden hafif kelebeğin neresine sığacak?

Böylece kendimi ikna ediyorum: Evet, var olan ben‘im, rüya olan ise o, işte hâlâ benim zihnimde uçup duruyor o zar kanatlı kelebek.

Rahatlıyorum.

.

Meraklısına bağlantılar:

(1) Yılmaz Erdoğan’ın Kelebeğin Rüyası adlı filmiyle ilgili yazımı görmek için burayı tıklayınız.

(2) Borges’in “Zamana Yeni Bir Reddiye” (“A New Refutation of Time”) adlı makalesinin İngilizce çevirisi (Donald Alfred Yates, James East Irby – 1964) için burayı tıklayınız.

Reklamlar

07/04/2013 - Posted by | Dil Meselleri | , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Henüz yorum yapılmamış.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: